Antyoksydanty – drzemiąca siła warzyw i owoców

Antyoksydanty – w ostatnich czasach zainteresowanie nimi bardzo wzrosło. Jest im przypisywane wiele zalet. Jednak na czym polega ich fenomen ? I jakie korzyści płyną z ich spożywania ? Najpowszechniejsze ich działanie to wpływ na rozwój chorób cywilizacyjnych.

antyoksydanty w warzywach i owocach

Choroby cywilizacyjne – plaga naszych czasów. Choroby, u podłoża których znajdują się takie czynniki jak: zanieczyszczenie środowiska, stres, zła dieta, mała aktywność fizyczna. Choroby, które dotykają coraz to większą liczbę osób. Co zatem zrobić, aby ograniczyć zapadalność na te schorzenia ? Najbardziej racjonalna wydaje się profilaktyka, ciągle niedoceniana w stopniu dostatecznym , której ogromny obszar wiąże się z właściwym odżywianiem. Jego zasady zmieniają się na przestrzeni lat, jednak ciągle i niezaprzeczalnie najważniejszym elementem zdrowej diety jest odpowiednie spożycie warzyw i owoców. Szczególny nacisk kładziony jest właśnie na tę grupę produktów, ze względu na zawarte w nich substancje – antyoksydanty. Choć ich wpływ na rozwój chorób cywilizacyjnych jest wciąż badany, to już teraz śmiało można powiedzieć, że wywierają one niekwestionowany korzystny wpływ na nasze zdrowie [2]

DZIAŁANIE ANTYOKSYDANTÓW

W organizmie, w wyniku przemian biochemicznych, dochodzi do tworzenia się wolnych rodników. Jeżeli powstają one w fizjologicznych warunkach, np. w walce z drobnoustrojami czy substancjami obcymi, nie wywierają one szkodliwego wpływu. Ich działanie jest neutralizowane przez odpowiednie enzymy. Jednak w sytuacjach, kiedy dochodzi do nadmiernego gromadzenia wolnych rodników, a mechanizmy oksydoredukcyjne nie są aż tak wydajne, w organizmie powstaje stres oksydacyjny, przyczyna większości chorób cywilizacyjnych. Pojawia się on podczas:  długodziałającego stresu emocjonalnego, nadużywania alkoholu, palenia papierosów [2]. Wolne rodników powodują wówczas: rozerwanie nici DNA, mutacje chromosomowe, indukcję procesów kancerogenezy, uszkodzenia wszystkich składników komórki.  Ratunkiem dla organizmu stają się wtedy antyoksydanty pochodzenia roślinnego [5].

antyoksydanty - jak działają

PODZIAŁ I ŹRÓDŁA ANTYOKSYDANTÓW

Antyoksydanty to szeroka grupa związków bioaktywnych, występujących naturalnie w różnych częściach roślin, których organizm ludzki nie potrafi sam zsyntetyzować. Do tej pory udało się wyizolować aż 8000 różnych związków. Są one dzielone na grupy, pod względem budowy:

  1. polifenole tworzące dwie główne klasy związków:
    • kwasy fenolowe
    • flawonoidy z sześcioma podgrupami
      • flawonole (kwercetyna, kempferol),
      • flawanole (katechina, gallusan epikatechiny),
      • flawanony (naringenina, hesperydyna),
      • flawony (apigenina, luteolina),
      • antocyjany (cyjanidyna, malwidyna)
      • izoflawonoidy (genisteina, daidseina)
    • osobna grupę polifenoli tworzą stilbeny (resweratrol)
  2. karotenoidy (beta– karoten, likopen, luteina, zeaksantyna)
  3. kwas askorbinowy;
  4. Tokoferole [7].

Najbogatszym źródłem flawonów jest pietruszka i tymianek, flawonole występują głównie w cebuli, kapuście włoskiej, brokułach, jabłkach, wiśniach, jagodach, herbacie i czerwonym winie. Cytrusy są głównym źródłem flawanonów, a katechiny występują głównie w herbacie, jabłkach, morelach i wiśniach. Izoflawony występują tylko w nasionach roślin strączkowych i produktach sojowych. Duże ilości antocyjanidyn zawierają jagody, ciemne winogrona, aronia, oraz czarna porzeczka [5]. Źródłem resweratrolu jest czerwone winogrono, czerwone wino, owoce jagodowe. Karotenoidy znajdują się m.in.: w pomidorach, arbuzach, czerwonych grejpfrutach, marchwi, dyni, czerwonej papryce [7].

antyoksydanty - źródła

WPŁYW NA ROZWÓJ CHORÓB CYWILIZACYJNYCH

Dlaczego akurat na te związki zwraca się szczególną uwagę w profilaktyce chorób, oraz jak ich niedobór w diecie może przyczynić się do ich rozwoju ?

CHOROBY UKŁADU KRĄŻENIA

Główna przyczyna zgonów w Polsce i na całym świecie. Grupa tych chorób jest dość obszerna, są to m.in. : nadciśnienie tętnicze, dyslipidemie, choroba niedokrwienna serca, zawał, udar, zakrzepica…… U podłoża większości z nich leży jednak miażdżyca – zjawisko gromadzenia się w ścianach naczyń cholesterolu, wykrzepiania śródnaczyniowego, zwężenia światła naczynia, a w efekcie zahamowania przepływu krwi przez zajęte naczynie.

W powstawaniu zmian miażdżycowych istotną rolę przypisuje się utlenianiu lipidów i lipoprotein osocza, zwłaszcza cząstek LDL. Antyoksydanty, szczególnie witamina E, C, beta-karoten, również flawonoidy i likopen skutecznie chronią LDL przed utlenianiem, zmniejszając tym samym ich aterogenność [5].

W zmniejszaniu ryzyka zawału bardzo skuteczny jest resewratrol (zawarty w winogronach i czerwonym winie), który wykazuje działanie przeciwagregacyjne, poprzez obniżanie poziomu tromboksanu. Co więcej :
– obniża napięcie ścian naczyń →  zmniejsza ciśnienie tętnicze krwi
– zmniejsza poziom LDL i hamuje jego utlenianie, jednocześnie zwiększając poziom HDL → zapobiega miażdżycy [2].

antyoksydanty w produktach

Badania pokazują, że również fitoestrogeny, znajdujące się w soi, regulują endogenną syntezę cholesterolu, zmniejszając tym samym jego stężenie o 9,3 %, stężenie frakcji LDL o 12,9 %, a  TG o 10,5 %. Izoflawony z nasion roślin strączkowych zapobiegają utlenianiu cholesterolu LDL, hamują agregację płytek, powodują rozszerzenie naczyń i zwiększają ich elastyczność, przyczyniając się do obniżenia ciśnienia tętniczego [4].

Pozytywny wpływ na zapobieganie chorobom układu krążenia wykazują również :
– kwercetyna w cebuli i w jabłkach → działają hipolipemiczne
– wyciągi z winogron → zmniejszają przepuszczalność naczyń
– ekstrakt z aronii → zmniejsza ciśnienie krwi, obniża poziom cholesterolu całkowitego, LDL i TG
– owoce cytrusowe [3].

CUKRZYCA

Przewlekła choroba metaboliczna, charakteryzująca się hiperglikemią, spowodowaną defektem sekrecji i/lub działania insuliny. Choroba obarczona bardzo wieloma poważnymi powikłaniami.  Kluczowym elementem w terapii jest odpowiednia dieta, która jest jednocześnie jednym z głównych czynników przyczyniających się do jej rozwoju. Dlatego odpowiednie spożycie antyoksydantów może zarówno zapobiegać rozwojowi cukrzycy, jak i jej powikłaniom.

W badaniach wykazano, że wysokie spożycie magnezu oraz witamin antyoksydacyjnych (A, C, E) może wpłynąć na spadek ryzyka wystąpienia cukrzycy typu II. W innych badaniach (populacjach Holendrów i Finów) wykazano, że u osób które zachorowały na cukrzycę było znacznie niższe spożycie witaminy C, a w badaniach prowadzonych w Finlandii stwierdzono istotnie niższe spożycie beta-kryptoksantyny oraz luteiny i zeaksantyny u osób, które zapadły na cukrzycę. Wykazano także, że odpowiednie spożycie witaminy E i karotenoidów ogółem jest związane z obniżeniem ryzyka zachorowalności na cukrzycę typu II [5].

Liczne badania wskazują również na przeciwcukrzycowe działanie polifenoli, pomocne przy utrzymaniu prawidłowej glikemii . Szczególnie wyróżnia się tutaj sok aroniowy. Podawany szczurom przyczyniał się do redukcji hiperglikemii  o ponad 40 % oraz do łagodzenia objawów towarzyszących: normalizacji masy ciała, zmniejszenia pragnienia i poliurii. Spożywanie go przez 3 miesiące przez pacjentów z insulinoniezależną cukrzycą przyczyniło się do zmniejszania stężenia glukozy na czczo [1].

antyoksydanty w aroniiWarto również zwrócić uwagę na izoflawonoidy soi, które spowalniają wchłanianie glukozy, mogą zwiększać jej tolerancję i zmniejszać insulinooporność. Podobne działanie wykazują procyjanidyny z pestek winogron [4].

Dodatkowo cukrzyca jest nierozerwalnie związana z chorobami układu krążenia, które mogą być zarówno jej przyczyną, jak i powikłaniem.  Dlatego ważne jest , aby w diecie cukrzyka znalazły się również te antyoksydanty, które mają swoje zastosowanie w profilaktyce schorzeń sercowo-naczyniowych.

NOWOTWORY

Nowotwory, najliczniejsza z grup chorób. Jednocześnie najbardziej zróżnicowana, powodująca coraz to więcej zachorowań i zgonów. Od wielu lat powodująca najwięcej problemów we współczesnej medycynie, szczególnie w zakresie zapobiegania i leczenia. Dlatego coraz większy nacisk kładzie się na poszukiwanie substancji onkogennych oraz na wczesne zapobieganie tym chorobom, czyli na profilaktykę pierwotną. Antyoksydanty, jako bardzo liczna grupa związków bioaktywnych naturalnie występujących w żywności ma tutaj niemałe znaczenie.

Szczególnie duży wpływ na kancerogenezę obserwuje się w działaniu: izotiocyjanianów, antocyjanów, fitoestrogenów (izoflawony, resweratrol) oraz likopenu.

Wśród  izotiocyjanianów znacząco wyróżnia się sulforafan, znajdujący się w przeważającej mierze w brokułach, kiełkach brokułu. Wykazuje on wielokierunkowe działanie, nawet we wczesnych etapach kancerogenezy. Hamuje aktywność głównego enzymu, odpowiedzialnego za rozwój nowotworów jelita grubego czy gruczołu krokowego [7].

antyoksydanty w brokułachFitoestrogeny budową przypominają estrogeny oraz wykazują powinowactwo do receptorów estrogenowych. Działają antagonistycznie do tych hormonów, czym tłumaczy się ich prewencyjne działanie w stosunku do nowotworów hormonozależnych, tj: rak sutka czy prostaty. Badania nad fitoestrogenami potwierdziły redukcję ryzyka wystąpienia raka sutka, a nawet działanie zapobiegające, głównie u kobiet z licznymi czynnikami ryzyka, do których zalicza się siedzący tryb życia, otyłość, czy stosowanie używek. Zaobserwowano, że rak sutka rzadziej występuje u kobiet pochodzących z Azji, gdzie spożywa się duże ilości produktów sojowych, natomiast wysoki poziom zachorowań występuje w Stanach Zjednoczonych oraz u Azjatek, które wyemigrowały na Zachód. Jednak zależność tę odnotowano jedynie w przypadku długotrwałej diety bogatej w produkty sojowe. Zjawisko to nie wstępuje w czasie krótkotrwałego spożycia tych produktów [4].

Wykazano również, że dodatek siemienia lnianego (źródło lignanów, zaliczanych do fitoestrogenów) do diety pacjentów z rakiem prostaty wywarł hamujący wpływ na namnażanie się komórek nowotworowych [7].

Ekstrakt z aronii, dzięki dużej zawartości antocyjanów, także wpływa na wzrost niektórych typów raka piersi i okrężnicy, głównie poprzez zmianę dostępności estrogenów dla ich receptorów. Ograniczają one również powstawanie i nasilenie skutków ubocznych podczas stosowanie alkilujących leków przeciwnowotworowych [1]. Spożywanie 370 g borówek dziennie pozwala na zmniejszenie namnażania się komórek nowotworowych aż o 7 %, co jest niezwykle pomocne w praktycznej realizacji działań prewencyjnych [7].

Likopen spośród wszystkich karotenoidów wykazuje największe właściwości prozdrowotne, szczególnie w kontekście prewencji raka prostaty. Jego zawartość w poszczególnych produktach różni się, co uzależnione jest przede wszystkim od stopnia przetworzenia. Likopen jest znacznie lepiej przyswajalny z przetworów pomidorowych niż ze świeżych pomidorów. Dowiedziono, że spożywanie 2-4 porcji surowych pomidorów tygodniowo skutkuje istotnym (26%) obniżeniem ryzyka zachorowania na raka prostaty, w porównaniu do mężczyzn nie spożywających tego warzywa. Ponadto dostarczanie wraz z dietą przetworzonych pomidorów w postaci sosu pomidorowego i pizzy, redukowało to ryzyko nawet o 35%. Przy czy warto zaznaczyć, że likopen wykazuje  większe właściwości ochronne w stosunku do sporadycznego raka prostaty niż do tego uwarunkowanego genetycznie. Co więcej, prace naukowe potwierdzają, że jeszcze większe korzyści można osiągnąć poprzez spożywanie różnorodnych produktów zawierających wszystkie karotenoidy niż skupianie się na podaży jednego antyoksydantu [7].

antyoksydanty w sokach

PODSUMOWANIE

Wiele wyników badań jednoznacznie potwierdza korzystny wpływ antyoksydantów na nasz organizm i podkreśla ich znaczącą rolę w zapobieganiu chorobom cywilizacyjnym. Jednak drugie tyle samo badań nie wykazuje takich zależności. Część badań była prowadzona tylko na zwierzętach, co może nie mieć potwierdzenia w badaniach na ludziach. Inne badania były prowadzone w zbyt krótkim czasie lub z wykorzystaniem tylko jednej, wyizolowanej substancji. Nadal pozostaje wiele kontrowersji, wiele niejasności. Jednak bezsprzecznie można potwierdzić, że warzywa i owoce mają niekwestionowany korzystny wpływ na nasze zdrowie. Jednak do tej pory nie udało się ustalić, czy jest to zasługa dużej zawartości antyoksydantów, substancji o działaniu antyoksydacyjnym, czy innych substancji znajdujących się w tych produktach. Najprawdopodobniej jest to efekt ich synergistycznego wpływu. Dlatego obecnie trudno jest ustalić bezpieczne i skuteczne terapeutyczne dawki poszczególnych antyoksydantów. W związku z tym, na tym etapie badań jedyne co można zalecić, to dietę obfitującą w świeże i nieprzetworzone warzywa, owoce i produkty roślinne.

antyoksydanty rola

PIŚMIENNICTWO

  1. Białek M., i wsp. Aronia czarnoowocowa (Aronia Melanocarpa) jako potencjalny składnik żywności funkcjonalnej, ŻYWNOŚĆ. Nauka. Technologia. Jakość, 2012, 6 (85), 21 – 30.
  2. Czerwiecki L., Współczesne poglądy na rolę przeciwutleniaczy roślinnych w profilaktyce chorób cywilizacyjnych, ROCZN . PZH 2009, 60, Nr 3, 201 – 206.
  3. Gheribi E., Znaczenie związków polifenolowych z owoców i warzyw w dieto terapii miażdżycy, Medycyna Rodzinna 4/2013, 149-153.
  4. Koszowska A. i wsp., Polifenole w profilaktyce chorób cywilizacyjnych, Postępy Fitoterapii 4/2013, 263-266.
  5. Sadowska A., Projektowanie żywności funkcjonalnej zmniejszającej ryzyko wybranych chorób cywilizacyjnych część 1, POSTĘPY TECHNIKI PRZETWÓRSTWA SPOŻYWCZEGO 2/2015, 92-96.
  6. Wawrzyniak A, Krotki M., Stoparczyk B., Właściwości antyoksydacyjne owoców i warzyw, Medycyna Rodzinna 1/2011, 19-23.
  7. Zalega J., Szostak-Węgierek D., Żywienie w profilaktyce nowotworów. Część I. Polifenole roślinne, karotenoidy, błonnik pokarmowy, Probl Hig Epidemiol 2013, 94(1): 41-49.

 

Karolina Wróblewska
studentka dietetyki Uniwersytetu Medycznego w Łodzi

Antyoksydanty – drzemiąca siła warzyw i owoców
Oceń

Zobacz również