Kwas foliowy – znaczenie w diecie kobiet w wieku rozrodczym

Kwas foliowy jest jednym z wielu związków zaliczanych do grupy folianów. Organizm ludzki nie potrafi go wytwarzać, dlatego jego dostarczanie z dietą jest niezbędne. Niedobór tego składnika jest przyczyną wielu zaburzeń, takich jak chociażby upośledzony wzrost i rozwój komórek. Niedobory kwasu foliowego są szczególnie niebezpieczne dla kobiet w ciąży. Niestety niedostateczna podaż tej witaminy jest jednym z najczęściej obserwowanych niedoborów żywieniowych.

kobieta w ciąży, kwas foliowy w ciąży, kwas foliowy - znaczenie

Kwas foliowy jest witaminą występującą w szerokiej gamie produktów zarówno roślinnych jak i zwierzęcych.

Dlaczego, wobec tego, zapewnienie odpowiedniej podaży jest takie trudne ?

  1. Folacyna jest związkiem chemicznym bardzo wrażliwym na działanie czynników środowiskowych, tj.:
    • wysoka temperatura à gotowanie zmniejsza zawartość folianów o 40-70 %
    • zbyt długie przechowywanie produktów spożywczych à kwas foliowy utlenia się do formy gorzej przyswajalnej
    • światło i tlen
  2. Biodostępność i wchłanianie są upośledzane przez wiele czynników:
    • spożywanie alkoholu
    • palenie tytoniu
    • leki (przeciwbólowe, antybiotyki)
    • doustne środki antykoncepcyjne
    • choroby przewodu pokarmowego (celiakia)

Przyswajalność zależy również od formy folianów – syntetyczne wchłaniają się w znacznie większym stopniu niż naturalne. Wchłanianie poprawia również obecność witaminy C w produktach/posiłkach.

kwas foliowy - wchłanianie, kwas foliwy - biodostępność

3. Zapotrzebowanie zmienia się w zależności od stanu fizjologicznego. Chodzi tu przede wszystkim o kobiety w ciąży i karmiące. Zapotrzebowanie wówczas wzrasta z 400 μg do 600 μg dla ciężarnych i do 500 μg dla kobiet karmiących.

Dlaczego foliany są tak ważne w diecie kobiet ciężarnych?

Kwas foliowy jest niezbędny do prawidłowego wzrostu i funkcjonowania wszystkich komórek organizmu. Ma ogromne znaczenie podczas syntezy DNA komórek szybko dzielących się (np. komórek płodu). Oznacza to, że jego obecność jest konieczna, aby rozwijające się w pierwszej kolejności układ krwiotwórczy (czerwone krwinki) i układ nerwowy (mózg i rdzeń kręgowy) płodu mogły prawidłowo się wykształcić. Niestety ten najważniejszy pierwszy miesiąc jest to czas, kiedy wiele kobiet jeszcze nie wie, że jest w ciąży. W związku z tym nie zapewnia organizmowi odpowiedniej dawki kwasu foliowego, czego najpoważniejszym skutkiem są wady ośrodkowego układu nerwowego. Co więcej, zapasy kwasu foliowego w organizmie są dość niskie. Co za tym idzie, w okresie zwiększonego zapotrzebowania i niedostatecznej podaży zapasy te mogą całkowicie wyczerpać się już po 3 miesiącach.

kwas foliowy - rola w organizmie, znaczenie dla zdrowia

Wady ośrodkowego układu nerwowego to między innymi: rozszczep kręgosłupa, przepuklina mózgu i rdzenia kręgowego, bezmózgowie. Niektóre z nich są wadami letalnymi, czego konsekwencją są przedwczesne zgony niemowląt. W tej kwestii Polska zajmuje niechlubne pierwsze miejsce wśród krajów Europy pod względem współczynnika zgonów z powodu wrodzonych wad cewy nerwowej.

Dodatkowo niedobór kwasu foliowego prowadzi do:

  • niedokrwistości megaloblastycznej (anemia)
  • niskiej masy urodzeniowej niemowląt
  • porodów przedwczesnych
  • poronień samoistnych
  • zmian miażdżycowych ( w konsekwencji do rozwoju chorób sercowo-naczyniowych)
  • zmian nowotworowych.

Profilaktyka wrodzonych wad cewy nerwowej

Wysoki współczynnik umieralności w powodu wad wrodzonych, wiele skutków niedoboru kwasu foliowego oraz liczne badania wykazujące niedostateczne spożycie tej witaminy przez kobiety w ciąży i w okresie prekoncepcyjnym sprawiły, że w Polsce od 1997 r. obowiązuje  Program Profilaktyki Wad Cewy Nerwowej. Ma on na celu zwiększenie świadomości społeczeństwa i rozpowszechnienie wiedzy na temat roli kwasu foliowego i konsekwencji jego niedostatecznej podaży.

Program ten zawiera również konkretne wytyczne co do podaży kwasu foliowego. Zaleca się stosowanie suplementacji w dawce 0,4 mg na dobę wszystkim kobietom w wieku rozrodczym, a przynajmniej 3 miesiące przed planowaną ciążą i przez pierwszy trymestr ciąży.

Kobietom z grupy podwyższonego ryzyka, czyli tym które już urodziły dziecko z wadą cewy nerwowej zaleca się 10-krotnie większą dawkę, czyli 4 mg na dobę.

Jeżeli u kobiet dodatkowo występuje wcześniej zdiagnozowana niedokrwistość megaloblastyczna lub hiperhomocysteinemia, zaleca się dawkę 5 mg na dobę, ale pod ścisłą kontrolą lekarza. Jest to związane z tym, że zbyt wysokie dawki folianów mogą powodować wzrost ryzyka uszkodzenia wczesnej ciąży. Dlatego nie należy przekraczać zalecanych dziennych dawek.

Wszystkie zalecenia są poparte badaniami, które pokazują, że u kobiet, które przyjmowały rekomendowaną dawkę kwasu foliowego, ryzyko wystąpienia wad cewy nerwowej obniża się o 72 %. 

Oczywiście wraz z suplementacją konieczna jest dieta bogata w kwas foliowy. Źródła kwasu przedstawione są na rycinie poniżej. Najlepsze z nich to przede wszystkim zielone warzywa liściaste surowe i mrożone: sałata, szpinak, kapusta włoska, brukselka, brokuły, szparagi, również bób, zielony groszek, nasiona słonecznika i sezamu, orzechy. W produktach zwierzęcych możemy go znaleźć w wątrobie, drożdżach, jajach i serach.

kwas foliwy - źródła w pożywieniu, kwas foliowy - zalecane dawki

Piśmiennictwo:

  1. Cieślik E., Gębusia A., Skutki niedostatecznej podaży kwasu foliowego ze szczególnym uwzględnieniem znaczenia dla kobiet w wieku rozrodczym, Hygeia Public Health 2011, 46(4): 431-436
  2. Cieślik E., Kościej A., Gębusia A., Ocena wiedzy i pobrania kwasu foliowego przez kobiety w wieku rozrodczym, Probl Hig Epidemiol 2013, 94(3): 594-599
  3. Cieślik E., Kościej A., Kwas foliowy – występowanie i znaczenie, Probl Hig Epidemiol 2012, 93(1): 1-7
  4. Czeczot H., Kwas foliowy w fizjologii i patologii, Postepy Hig Med Dosw (online), 2008; tom 62: 405-419
  5. Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego w zakresie stosowania witamin i mikroelementów u kobiet planujących ciążę, ciężarnych i karmiących, Ginekol Pol. 5/2014, 85, 395-399

Karolina Wróblewska
studentka dietetyki Uniwersytetu Medycznego w Łodzi

Kwas foliowy – znaczenie w diecie kobiet w wieku rozrodczym
5 (100%) 4 votes

Zobacz również